Đó là một buổi sáng sớm ở công viên Gia Định (Q. Gò Vấp, Sài Gòn).

Trong góc công viên là một rạp xiếc, bên ngoài nhìn có phần cũ kĩ. Khung cảnh ở đây tương đối vắng vẻ, trái ngược với dòng xe cộ tấp nập qua lại suốt ngày đêm ngoài kia. Đó là nơi biểu diễn của các thành viên thuộc Nhà hát nghệ thuật Phương Nam, hay với tên mới là Nhà hát nghệ thuật Xiếc và Múa rối TP. HCM.

Thế nhưng, khi vừa bước qua khỏi cánh cửa dẫn vào sân khấu chính, chúng tôi lại đón nhận một quang cảnh rất khác. Ánh đèn sáng choang kèm tiếng nhạc mở ra một thế giới mới ngay trước mặt: Thế giới của những diễn viên xiếc.

Giữa giai điệu của khúc tráng ca hùng hồn lan tỏa đầy không gian khép kín đó, dưới ánh đèn sáng choang tập trung vào giữa sân khấu tròn, hai nghệ sĩ xiếc nam - nữ đang say mê tập luyện cùng nhau. Nội dung của họ là một bài biểu diễn mang đậm tính chất hình thể với nhiều động tác và tư thế phức tạp. Chàng trai thân hình vạm vỡ liên tục gồng mình, trở thành nơi chịu lực chính để bạn nữ biểu diễn những đường nét mềm mại.

Ngay bên cạnh, một nữ biên đạo liên tục hướng dẫn và sửa lỗi.

Hiển Phước, 24 tuổi, đã vào nghề được gần 10 năm. "Hôm nay dựng lại bài này với nhiều động tác khó hơn để gửi sang cho đối tác nước ngoài, chứ bình thường biểu diễn, bọn em sẽ giảm độ khó lại" - Phước tiết lộ trước khi bắt đầu câu chuyện.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hoạt động trong ngành xiếc từ thời ông bà, những lần theo ba mẹ đi diễn từ nhỏ đã góp phần nuôi dưỡng ước mơ của Phước. Thế nhưng, chàng trai lại rẽ ngang, chọn thể dục dụng cụ là bộ môn để theo đuổi vì "với xiếc, nó có nhiều điểm tương đồng".

Một thời gian sau, cảm thấy mình không còn đủ “duyên” với môn thể thao này, và vì độ tuổi gia nhập đã “già” hơn nên không có quá nhiều cơ hội cạnh tranh với những vận động viên trẻ, Hiển Phước quay về với bộ môn xiếc hình thể.

Nói về sự kết hợp này, nữ diễn viên cho biết đây cũng là một cái duyên. Khi Hiển Phước đang muốn có một cái gì đó “nổi bật cho riêng mình”, còn Thanh Hoa loay hoay để tìm bạn diễn mới “cao ráo, có thể lên dây và hình thể tốt” sau khi bạn cũ nghỉ khỏi đoàn thì hai chị em gặp mặt và quyết định kết hợp cùng nhau.

Không lâu sau khi chúng tôi có mặt, không gian bên trong rạp bắt đầu rộn tiếng người. Các diễn viên khác lần lượt có mặt, chọn một góc và tập luyện phần mình. Sân khấu nhanh chóng trở thành một sàn diễn đầy màu sắc.

“Mỗi người đều có công việc riêng nên chủ động sắp xếp tập luyện như thế nào cho hợp lý, không dễ để có một buổi tập mà có mặt đông đủ như thế này”, một diễn viên cho biết.

Năm 2007, một nhóm các học viên ở TP. Hồ Chí Minh được gửi đi Hà Nội để đào tạo tại Trường trung cấp Nghệ thuật Xiếc và Tạp kỹ Việt Nam. Trong nhóm 8 người đó, có 1 người bỏ cuộc giữa chừng. Còn lại các học viên khác đều cố gắng hoàn thành khóa học và tốt nghiệp ra trường năm 2012.

Hiển Phước là một trong những học viên tốt nghiệp, cùng với Đôn Tuấn Anh (24 tuổi), hiện cũng đang là thành viên trong đoàn.

Tuấn Anh vừa lau mồ hôi sau giờ tập luyện thăng bằng vừa tâm sự: "Học ngành xiếc, nếu không yêu nghề thì sẽ rất dễ bỏ, nhất là năm cuối cùng vì khối lượng bài tập vừa nhiều vừa nặng. Rồi nhất là khi nhớ nhà, học cả năm không được về thăm nhà ngày nào. Một bạn trong nhóm không chịu được áp lực nên đã xin dừng lại".

Với Tuấn Anh, xiếc là niềm đam mê từ nhỏ. Mỗi ngày, chàng trai này đều ép mình phải tuân thủ theo một giáo trình tập luyện nghiêm túc.

Năm 2012, Nhà hát Nghệ thuật Phương Nam được thành lập trên cơ sở hợp nhất Đoàn xiếc thành phố và Đoàn nghệ thuật múa rối thành phố. Đến tháng 10 năm 2017, Nhà hát được đổi tên thành Nhà hát Nghệ thuật Xiếc và Múa rối TP. HCM. Rạp ở Công viên Gia Định hiện tại là nơi biểu diễn của Đoàn xiếc Bầu Trời Xanh và Đoàn xiếc Mặt Trời Đỏ, hay được gọi tắt là đoàn Xanh và đoàn Đỏ, theo như mọi người.

Từ những tháng ngày xưa cũ đến nay, những con người cùng hoạt động nghệ thuật dưới một mái nhà này đã chứng kiến không biết bao nhiêu lần đổi thay và thăng trầm của nghề.

Nếu chỉ tính riêng tuổi nghề, thâm niên của nghệ sĩ Duy Hà đã nhiều hơn tuổi thật của những nghệ sĩ trẻ đang làm việc trong đoàn. 46 năm gắn liền với sân khấu, ông cho biết, đã nếm đủ hết "chua, cay, mặn, ngọt".

Nghệ sĩ Duy Hà

Thời kỳ trước, khi tài năng của các diễn viên hầu hết đã chín muồi thì lại họ gặp khó khăn về cơ sở vật chất, trang thiết bị biểu diễn và cả điều kiện kinh tế của người dân. Lúc đó, cuộc sống còn khó khăn, việc tiếp xúc với các loại hình giải trí cũng có sự hạn chế nhất định. Đó cũng là lúc các gánh lô tô bùng nổ ở những tỉnh xa.

"Hồi đó (những năm 80 của thế kỉ trước - PV), những trang thiết bị để tập luyện cũng rất hạn chế, hầu hết anh em đều mày mò. Ví dụ như cây chùy tung hứng lúc đó ở nước mình không có bán, mình sử dụng gỗ để tự làm, một thời gian đinh lộ ra ngoài, nhiều lúc anh em biểu diễn bị xước tay là chuyện bình thường" - nghệ sĩ hồi tưởng. Mặc dù đến bây giờ, chùy tung hứng vẫn còn nhập từ Pháp về vì không có nơi sản xuất tại Việt Nam, nhưng cũng đã đảm bảo được điều kiện tập luyện phần nào.

Thế mạnh của nghệ sĩ Duy Hà là tung hứng. Không chỉ thành thạo tới trình độ bậc thầy, anh còn là huấn luận viên của nhiều thế hệ diễn viên trong đoàn. Tuy đã cận kề tuổi về hưu nhưng không tuần nào anh không có mặt tại rạp để tham gia luyện tập.

"Đặc điểm của tung hứng là mình phải "cảm" được đồ vật và giữ được nhịp điệu linh hoạt của tay, mà điều đó chỉ đến được bằng việc thường xuyên tập luyện. Nếu bỏ quá lâu là sẽ khựng và mất nhịp ngay khi luyện tập trở lại. Không chỉ tung hứng mà môn xiếc nào cũng vậy".

Cách đó không xa là nghệ sĩ Hoàng Dũng (46 tuổi) đang chơi đùa với chú cún của mình. Đây chỉ là một “thành viên nhỏ” trong một đàn gần 10 con cún anh đang nuôi ở nhà.

“10 con là 10 tính cách khác nhau, không con nào giống con nào. Mình biểu diễn với bọn nó thì phải ăn, ở, chơi cùng thì mới có thể huấn luyện tốt được”. Chi phí chăm sóc, ăn uống cũng là một bài toán không nhỏ. Anh và vợ thay nhau chăm sóc đàn cún vì đó chính “nồi cơm” của cả gia đình, anh có thể nhận diễn những show lẻ bên ngoài để tăng thêm thu nhập.

Trung bình, mỗi con cún huấn luyện để có thể biểu diễn được (leo, trèo, làm toán bằng cách sủa theo số đáp án…) phải mất từ một cho đến vài năm, và đó là những bí quyết riêng của từng người nghệ sĩ.

Ngoài xiếc thú, anh Hoàng Dũng cũng dày dặn kinh nghiệm với các tiết mục đòi hỏi sức mạnh dẻo dai của cơ thể. Nhìn người đàn ông thoăn thoắt leo trèo như sóc và thực hiện các động tác khó, ít ai ngờ rằng anh gần bước tới tuổi 50, trong đó có hơn 30 năm trong nghề.

“Sau khi tốt nghiệp trường xiếc, ai cũng biết tất cả các môn, kể cả ảo thuật cơ bản, nhưng phải chọn cho mình một nhánh để đi theo thì mới có thể phát triển sâu” - nghệ sĩ Duy Hà nhận định. Có những tiết mục phải tập luyện mấy năm trời mới có thể gọi là “tạm biểu diễn được” vì nó đòi hỏi sự nhanh nhạy và “cảm giác” của não bộ, điều mà không thể đạt được trong thời gian ngắn.

Hầu hết, những nghệ sĩ của đoàn sau khi qua thời trai trẻ đều chọn trở thành huấn luyện viên, hoặc đảm nhận những vai diễn “vừa sức”, ví dụ như làm các chú hề để hoạt náo trong chương trình. Ít ai nghỉ hẳn, vì tình yêu với nghề xiếc đã ăn sâu vào trong máu.

Chiều ngày hôm sau, chúng tôi theo chân đoàn Bầu Trời Xanh đi biểu diễn phục vụ cho chương trình “Nông thôn mới” tại trường tiểu học Hoàng Hoa Thám mãi tận Hóc Môn. Trước giờ xuất phát 30 phút, chiếc xe buýt 50 chỗ - ngôi nhà thân thuộc thứ hai của các diễn viên xiếc - đã chờ sẵn trước cổng. Cách giờ khởi hành 5 phút, mọi người đều đã yên vị trên ghế ngồi.

Việc đi biểu diễn bên ngoài như thế này đã là một phần trong công việc của đoàn. Ngoài phục vụ những chương trình công, đoàn cũng nhận lời mời biểu diễn của các đơn vị bạn. Nếu là những nơi xa, họ phải xuất phát từ 3-4 giờ sáng. Mọi người tranh thủ trang điểm nhẹ trên xe.

Chiếc xe lắc lư, luồn lắc chạy quanh những con đường gập ghềnh đã bê tông hóa một phần của huyện ngoại thành Sài Gòn. Đến nơi, một người một việc nhanh chóng triển khai công tác chuẩn bị. Hàng loạt bao dụng cụ, xe đạp một bánh, trang phục thú bông… được sắp xếp ngay ngắn theo thứ tự xuất hiện.

Đến giờ ra chơi, đám nhỏ học sinh ùa ra như ong vỡ tổ, mỗi đứa mang theo cho mình một chiếc ghế nhỏ. Trời đang nắng bỗng bắt đầu âm u, những diễn viên trong đoàn lộ rõ vẻ lo lắng trên gương mặt. Những buổi diễn ngoài trời, thành công hay không đều phụ thuộc vào thời tiết.

Anh Nguyễn Phi Sơn - trưởng đoàn - đề nghị mọi người thay đổi kịch bản, đưa các tiết mục đặc sắc lên đầu biểu diễn trước phòng trời mưa. Nhạc vang lên, các chú hề đạp xe một bánh chạy khắp sân, hứa hẹn một buổi diễn đặc sắc. Nhưng không kịp, mưa bắt đầu ào xuống, ngày một lớn hơn. Buổi diễn tạm ngưng, các em học sinh nhanh chóng chạy về lớp để tìm chỗ trú.

“Sức khỏe của các em là quan trọng nhất. Với lại mặt sân ướt như thế này, có diễn tiếp cũng không an toàn” - anh Sơn nói. “Chờ một lát xem mưa có tạnh không rồi mình tính tiếp”.

Sau chừng mười phút, thấy mưa không có dấu hiệu giảm bớt, anh phát lệnh hủy buổi diễn, mọi người lục tục cởi bỏ trang phục, chuẩn bị dọn dẹp ra về.

“Chuyện nghỉ diễn vì thời tiết như thế này là bình thường, đoàn gặp nhiều rồi nên quen. Chỉ tội các cháu chưa kịp xem đã phải ngừng, còn việc có diễn lại tại đây ở buổi khác hay không thì tùy thuộc vào ở trên sắp xếp”  - một anh hề vừa tẩy trang vừa nói.

Đoàn xiếc lặng lẽ rời đi sau đó. Nhìn những ánh mắt nhìn theo của lũ nhỏ đang đứng đầy dãy hành lang, tay vẫn còn cầm ghế, chúng tôi ai cũng gợn lên những nỗi buồn khó tả.

Tỉ lệ xảy ra chấn thương ở nghề xiếc cao tương đương các môn thể thao chuyên nghiệp khác, nhất là những tiếc mục biểu diễn mạo hiểm. Vậy nên, các diễn viên phải chăm sóc rất kỹ bản thân, cả về chế độ dinh dưỡng lẫn tinh thần thoải mái khi bước ra sân khấu.

“Một ngày vận động tốn rất nhiều năng lượng, nên ăn bao nhiêu cũng là không đủ. Hơn nữa, phải nghỉ ngơi đầy đủ để đảm bảo cơ thể ở trạng thái tốt nhất lúc biểu diễn, nếu không đạt 100% thì cũng phải ở mưc 99%. Với múa, nếu có gì sơ suất thì cũng chỉ là dưới mặt đất, nhưng với những người diễn trên dây cao như mình, chỉ cần một trục trặc nhỏ thôi là cũng có thể dẫn tới thương tật vĩnh viễn” - Hiển Phước chia sẻ.

Người đã từng trải qua một kỷ niệm “đáng nhớ nhất trong vô số lần chấn thương” là nghệ sĩ Hoàng Dũng.

Anh kể trong giờ nghỉ giải lao: “Đó là một tiết mục leo cột đôi, mình cần phải móc mũi chân vào cột rồi thả người để rơi tự do. Lúc chuyển động tác, dùng chân cặp vào cột thì không biết sao lại bị trượt chân, khiến cả thân người mất thăng bằng, rơi thẳng xuống đất ở độ cao 6m với tư thế chúc đầu xuống”.

Sau đợt đó, anh nằm viện vài tháng, thật may không ảnh hưởng tới tính mạng nhưng chuyện đó đã phần nào “làm mình chùn bước mỗi khi thực hiện lại những động tác tương tự”. Cho tự cho rằng mình là “mối ruột” của bệnh viện khi đã từng có tới 4 lần nằm viện, còn những chấn thương bình thường thì nhiều không đếm xuể.

“Ra viện được một thời gian lại lò dò lên với đoàn, không bỏ được, mình chỉ lưu ý để lần sau thực hiện cẩn thận hơn.”

Rồi anh chỉ về một diễn viên nữ đang uốn dẻo để khởi động, cười vui vẻ: “Đấy, vợ mình đấy, cũng ‘hốt’ từ trong đoàn này ra”. Hai vợ chồng cùng công tác cùng ngành nên rất dễ tìm được tiếng nói chung và sự đồng cảm.

Còn đối với Thanh Hoa, quãng thời gian khó khăn nhất trong sự nghiệp là sau khi lập gia đình. Chị phải tạm ngưng hoạt động hơn một năm vì thai sản.

Sau khi sinh con 4 tháng, Hoa bắt đầu tập luyện trở lại và sau 8 tháng đã diễn uốn dẻo như bình thường. Có những thời điểm, vừa diễn, vừa chăm con mà bé bệnh triền miên, ẵm lên đoàn nhờ các chị ở căn-tin trông chừng giúp, diễn xong lại tất tả đưa con về nhà. Chồng kinh doanh ở ngoài, phải xa nhà liên tục nên một mình Hoa phải lo hết toàn bộ. Đến khi con đủ tuổi đi nhà trẻ thì mới có thời gian để cải thiện công việc lại như trước. “Thế nhưng, dù cố gắng cách mấy thì cơ thể mình cũng không thể nào dẻo dai bằng thời trước được”, Thanh Hoa ngậm ngùi.

Nữ diễn viên bộc bạch: “Quỹ thời gian dành cho gia đình thật sự không nhiều, hầu hết là buổi tối, mà nhiều khi tối cũng đi diễn ngoài nên nhiều lần chồng mình khuyên là nghỉ đi, phụ anh ấy kinh doanh, nhưng thật sự là mình không làm được, vậy nên nhiều khi vợ chồng cũng có lục đục. Mình vẫn luôn cố gắng làm tròn bổn phận của một người mẹ, một người vợ”.

Cuộc sống hiện đại, người dân có nhiều hình thức để giải trí khác nhau, nên nhiều khi những buổi diễn xiếc không còn được chú trọng như cách đây nhiều năm. Có những buổi chuẩn bị đầy đủ xong xuôi nhưng lượng khách không được như ý hoặc tệ hơn là hủy diễn, dễ khiến tinh thần của người diễn viên bị lung lay.

“Bước ra sân khấu mà thấy ít khán giả là tinh thần mình bị chùn liền, cơ thể không còn được ở trạng thái sung mãn nhất, nhưng nếu hôm đó quyết định diễn thì vẫn phải đảm bảo tiết mục của mình được trọn vẹn nhất”, Hiển Phước tâm sự. “Còn đông khán giả là tự nhiên mình hăng hái lên liền”.

Trái với suy nghĩ của nhiều người, thu nhập của diễn viên xiếc không quá thấp so với những nghề khác, “nếu như mình thật sự siêng năng”, Thanh Hoa nhận định. Ngoài diễn ở đoàn, thế mạnh của từng người còn được phát huy ở những tiết mục đơn, diễn theo lời mời ở các sự kiện, lễ hội… nên cũng đỡ đần được phần nào, và lại có thêm động lực để chuyên tâm hơn với nghề để nâng cao trình độ.

Chào tạm biệt đoàn xiếc lúc mọi người tất bật chuẩn bị cho buổi diễn tối hôm đó, nhìn thấy nhiều khán giả xếp hàng mua vé ngoài cổng, chúng tôi khấp khởi hi vọng, mong một ngày bộ môn nghệ thuật truyền thống này sẽ được trở về với vị trí thật sự trong lòng công chúng, mong cho tương lai của những nghệ sĩ đầy tâm huyết sẽ lại rực rỡ như ánh đèn sáng soi sân khấu mỗi đêm...


Nội dung: Duy Phương
Ảnh: Hiển Đặng, Trường Sơn
Thiết kế: Minsun